Adam Wolff

Adam Tadeusz Wolff

Adam Tadeusz Wolff (urodzony 14 sierpnia 1899 roku w Warszawie, zmarły 7 lutego 1984 roku w tym samym mieście) był polskim historykiem, mediewistą, archiwistą oraz wydawcą źródeł, a także wioślarzem, żeglarzem i olimpijczykiem z Amsterdamu w 1928 roku oraz działaczem sportowym.

Życiorys

Był synem Augusta (Gustawa) Kazimierza Wolffa oraz Marii z Romiszewskich, córki generała armii carskiej Władysława Romiszewskiego i Gruzinki Anny z księcia Dżakelich.

Adam Wolff urodził się w rodzinie księgarskiej z bogatymi tradycjami literackimi. Jego ojciec, Gustaw, był tłumaczem, poetą i księgarzem, a dziadek, Robert Wolff, był współzałożycielem znanej księgarni i wydawnictwa „Gebethner i Wolff” (1857) mieszczącego się przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. Stryj, Józef Wolff, pełnił rolę wydawcy i redaktora naczelnego „Tygodnika Ilustrowanego”. Rodzina ze strony matki miała tradycje ziemiańskie i wojskowe – dziadek, Władysław Romiszewski, osiągnął najwyższy stopień wojskowy w piechocie – generała, a jego bracia również byli związani z armią, w tym Modest Romiszewski, generał carskiej armii i WP, oraz Eugeniusz Romiszewski, tytularny generał WP.

Pierwsze lekcje odbył w domu, a w latach 1911–1914 uczęszczał do gimnazjum Konopczyńskiego, a następnie w 1915 roku do gimnazjum Ziemi Mazowieckiej, gdzie uzyskał maturę w maju 1917 roku. Jego nauczycielami byli m.in. historycy Antoni Rybarski oraz Janusz Iwaszkiewicz. W trakcie nauki w szkole należał do nieformalnego skautingu.

Studia historyczne rozpoczął w 1917 roku na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, jednak przerwał je, wstępując jako ochotnik do Wojska Polskiego w listopadzie 1918 roku. Po zwolnieniu z wojska w 1921 roku wznowił studia. Już podczas studiów rozpoczął pracę naukową; w 1921 roku, doceniając jego umiejętności paleograficzne oraz znajomość łaciny, powierzono mu zinwentaryzowanie dokumentów pergaminowych w Muzeum Narodowym w Warszawie. W lutym 1922 roku prof. Marceli Handelsman zaproponował mu opracowanie spisu urzędników mazowieckich z lat 1370–1526 na podstawie najstarszych akt mazowieckich w Archiwum Głównym Akt Dawnych. Pracę w tym archiwum Adam Wolff rozpoczął w 1924 roku i przez niemal 30 lat kariery archiwalnej przeszedł wszystkie etapy, od praktykanta do kustosza i kierownika oddziału akt staropolskich.

W latach 20. Wolff aktywnie uczestniczył w towarzystwach historycznych, będąc członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiego Towarzystwa Historycznego, Towarzystwa Miłośników Historii oraz Komisji Historycznych Warszawskiego Towarzystwa Naukowego.

Jego praca w archiwum była ściśle powiązana z badaniami naukowymi, które skupiły się początkowo na sporządzeniu spisu urzędników książęcego Mazowsza oraz monografii dotyczącej Metryki Mazowieckiej. Już jako uznany badacz Mazowsza oraz znakomity paleograf i ekspert w dziedzinie archiwistyki, uzyskał stopień doktora w 1938 roku, a dwa lata wcześniej magisterium. Ostatnie lata przed wybuchem II wojny światowej poświęcił na przygotowanie Kodeksu dyplomatycznego Mazowsza. W trakcie II wojny Wolff kontynuował pracę w AGAD, a po powstaniu warszawskim przeniósł się do Krakowa, gdzie pracował w Archiwum Państwowym oraz prowadził wykłady z paleografii łacińskiej i archiwistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim.

W 1946 roku powrócił do AGAD, gdzie od 1947 do 1954 roku pełnił funkcję kustosza i kierownika działu akt staropolskich. Po wojnie powrócił do badań nad historią Warszawy. W AGAD przygotował kluczowe opracowania dotyczące strat archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, kierował sporządzaniem odpisów do księgi radzieckiej Starej Warszawy oraz współpracował z Kazimierzem Konarskim i Aleksym Bachulskim nad wydaniem Polskiego Słownika Archiwalnego.

W 1949 roku uzyskał habilitację na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego w zakresie historii Polski wieków średnich. W Instytucie Historycznym UW prowadził ćwiczenia z paleografii łacińskiej oraz wykłady i zajęcia z metodyki wydawnictw i archiwistyki. Pracował również społecznie w Związku Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich, kierując sekcją archiwalną Koła Warszawskiego. Był także współpracownikiem Komisji Atlasu Historycznego Polski oraz Warszawskiego Towarzystwa Archeologicznego.

Od 1954 roku pracował w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, gdzie objął kierownictwo Zakładu Edytorstwa, a później również Zakładu Dokumentacyjnego. W tym samym roku otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego. W 1969 roku przeszedł na emeryturę, ale do późnych lat życia kontynuował aktywność naukową, skupiając się na kilku istotnych projektach wydawniczych. W latach 60. działał w Mazowieckim Towarzystwie Kultury, Mazowieckim Ośrodku Badań Naukowych oraz sekcji Mazowsza w Towarzystwie Miłośników Historii. Będąc na emeryturze, był m.in. członkiem Komisji Naukowej przy Obywatelskim Komitecie Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie oraz redakcji „Słownika Mazowsza”.

Adam Wolff był erudytą i najlepszym w Polsce specjalistą od późnośredniowiecznych źródeł do dziejów Mazowsza. Aleksander Gieysztor, który uczył się u Wolffa w zakresie paleografii, podsumował jego dorobek jako „mistrza paleografii” oraz „człowieka źródeł”. Szczególne znaczenie w jego twórczości miała praca „Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370-1526”, wydana w 1962 roku. Zgromadzony przez Wolffa materiał (ponad 800 stron rękopisu) uległ zniszczeniu w czasie powstania warszawskiego, a w 1944 roku zniszczona została także część źródeł. Praca została jednak odtworzona dzięki znakomitej pamięci Wolffa i w miarę możliwości uzupełniona. Stała się ona kluczowym kompendium dla badaczy historii Mazowsza, dotyczącego podziałów terytorialnych, hierarchii urzędniczej oraz jej kompetencji i składu.

Adam Wolff był także znanym żeglarzem, działaczem harcerskim i sportowym, posiadającym patent kapitana jachtowego morskiego. Uczestniczył w licznych regatach żeglarskich w kraju i za granicą. Brał udział w igrzyskach olimpijskich w Amsterdamie w 1928 roku, gdzie startował w łódce jednoosobowej, zajmując 18. miejsce. Ostatecznie Polska zajęła 17. miejsce w tych zawodach. Swoją przygodę z żeglarstwem rozpoczął przed I wojną światową w Sopocie, u dziadka Roberta Wolffa, współwłaściciela księgarni „Gebethner i Wolff”. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, zaangażował się w działalność harcerstwa oraz warszawskiego Akademickiego Związku Sportowego. Należał do Yacht Klubu Polskiego oraz był współzałożycielem Polskiego Związku Żeglarskiego. W latach 1925–1969 zasiadał w Zarządzie PZŻ, a po II wojnie światowej pełnił funkcję delegata PZŻ w Małopolsce, Górnym Śląsku i Opolszczyźnie. Do końca lat 60. pracował na rzecz żeglarstwa, organizując szkolenia oraz opracowując podręcznik dla instruktorów „Szkolenie żeglarskie…”, wydany w 1952 roku (Scholastyka Anna Wolff, Adam Wolff, „Szkolenie żeglarskie na stopień żeglarza i sternika jachtowego. Wskazówki dla instruktorów”, 1959). Od 1955 roku był członkiem Prezydium Komisji Turystyki Żeglarskiej PTTK, a w 1980 roku otrzymał tytuł honorowego członka Polskiego Związku Żeglarskiego. Był również członkiem Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego.

Jego pierwszą żoną była żeglarka Jadwiga Wolff-Neugebauer (z domu Ossowska). Adam Wolff ożenił się w 1924 roku z Jadwigą Ossowską, siostrzenicą grafika Adama Półtawskiego. Po rozpadzie tego związku, Jadwiga wyszła ponownie za mąż za dr. Kazimierza Neugebauera, a Adam Wolff w 1936 roku ożenił się ze Scholastyką Anną Siezieniewską.

Jadwiga Wolff-Neugebauer w 1933 roku jako pierwsza Polka otrzymała patent kapitana. Żeglarstwo poznała w harcerstwie wodnym, a w 1931 roku zdała egzamin na sternika śródlądowego. W 1934 roku została kapitanem morskiego jachtu „Grażyna”, na którym rok później odbył się bałtycki rejs z wyłącznie żeńską załogą.

Adam Wolff zmarł 7 lutego 1984 roku w Warszawie i został pochowany w rodzinnym grobie Wolffów na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie (aleja F, grób 42).

Ordery i odznaczenia

  • Krzyż Niepodległości (1937),
  • Srebrny Krzyż Zasługi (1939),
  • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1969),
  • Nagroda Miasta Warszawy (1979),
  • odznaka „Za zasługi dla Archiwistyki”,
  • odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”,
  • Złota Odznaka Pracownika Morza.

Wybrane publikacje

  • A.Wolff, Formuła relacji w kancelarii mazowieckiej, „Archeion” 1, 1927
  • A. Wolff, Starszeństwo urzędów (Metoda ustalania na przykładzie hierarchii ziemskiej Mazowsza udzielnego), Warszawa 1928
  • A. Wolff, Nieznany dokument Ziemowita Trojdenowica dla klasztoru w Czerwińsku, „Kwartalnik Historyczny”, t. 42, 1928, s. 67–69
  • A. Wolff, Metryka Mazowiecka. Układ pierwotny. Sposób rejestracji, Warszawa 1929
  • J. Siemieński, A. Wolff, Najstarsze księgi krakowskie w Archiwum Głównym, Warszawa 1929
  • K.Sochaniewicz, A.Wolff, Urzędnicy województwa bełskiego do połowy XVI w. „Miesięcznik Heraldyczny”, t. 10, 1931, s. 8–24
  • A. Wolff, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku, Kraków 1937
  • A. Wolff, Kompetencje urzędników ziemskich mazowieckich, „Przegląd Historyczny”, t. 37, 1948, s. 194–211
  • W. Kuraszkiewicz, A. Wolff, Zapiski i roty polskie XV–XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, Kraków 1950
  • K. Kaczmarczyk, J. Karwasińska, A. Wolff, Opracowanie dokumentów pergaminowych i papierowych w Archiwum, „Archeion”, t. 19/20, 1951, s. 139–193
  • Polski Słownik Archiwalny, oprac. A. Bachulski, K. Konarski, A. Wolff, Warszawa 1952
  • A. Wolff, Księgi Sądu Asesorskiego 1537–1794, [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 1, Archiwum Główne Akt Dawnych, red. J. Karwasińska, Warszawa 1957, s. 126–127
  • A. Wolff, Księgi Trybunału Koronnego 1578–1794, [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 1, Archiwum Główne Akt Dawnych, red. J. Karwasińska, Warszawa 1957, s. 128–131
  • A. Wolff, Akta partykularne przedrozbiorowe Archiwum Głównego 1381–1835, [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 1, Archiwum Główne Akt Dawnych, red. J. Karwasińska, Warszawa 1957, s. 75–221
  • A. Wolff, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. 1 (1416–1485), Wrocław 1960
  • A. Wolff, Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370-1526, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1962
  • A. Wolff, Księga radziecka miasta Starej Warszawy, t. 1 (1447–1527), Wrocław 1963

Przypisy

Bibliografia

  • Krzysztof Kmiecikowski: Adam Wolff – archiwista, sportowiec, działacz społeczny
  • M. Bielińska i A. Wolffowa, Wolff Adam, w: Słownik biograficzny archiwistów polskich, t. I: 1918–1984, Warszawa–Łódź 1988, s. 230–232.
  • Adam Wolff Biography and Olympic Results. Sports-Reference.com. [dostęp 2011-03-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (14 listopada 2012)]. (ang.).